Qisqa javob
- Aliment miqdori faqat sud qarori bilan kamaytiriladi. Ish beruvchi, majburiy ijro byurosi (MIB) yoki sobiq turmush o'rtog'ingizning og'zaki roziligi yetarli emas.
- Qonuniy asoslar: boshqa voyaga yetmagan bolalaringiz kamroq ta'minlanib qolishi; nogironligingiz va moddiy qiyinchilik; aliment oluvchining mustaqil daromadi; bolaning muassasa to'liq ta'minotida bo'lishi; moddiy yoki oilaviy ahvolning jiddiy o'zgarishi.
- Da'vo aliment oluvchi (javobgar) yashaydigan joydagi fuqarolik ishlari bo'yicha sudga beriladi.
- 2026-yil 12-sentabrdan bola davlat yoki nodavlat muassasasining to'liq ta'minotida bo'lsa, sud alimentni faqat kamaytirishi mumkin, butunlay ozod qila olmaydi.
- Kamaytirish oldinga qarab amal qiladi. Yig'ilib qolgan qarz o'z-o'zidan kamaymaydi, to'langan alimentni qaytarib olish mumkin emas.
Qonun nima deydi?
1. Asosiy norma — Oila kodeksining 105-moddasi
Oila kodeksining 105-moddasi 1-qismiga ko'ra, sud alimentni quyidagi hollarda kamaytirishi mumkin:
- aliment to'layotgan ota (ona)ning boshqa voyaga yetmagan bolalari bor va qonundagi miqdorda aliment undirilsa, o'sha bolalar aliment olayotgan boladan moddiy jihatdan kamroq ta'minlanib qolayotgan bo`lsa;
- aliment to'lovchi nogironligi bo'lgan shaxs va moddiy jihatdan qiynalayotgan bo`lsa;
- aliment olayotgan shaxs mustaqil daromadga ega bo`lsa.
105-moddaning 2-qismiga ko'ra, voyaga yetmagan bola davlat yoki nodavlat muassasasining to'liq ta'minotida bo'lsa, sud to'lovchining moddiy ahvolini hisobga olib alimentni kamaytirishi mumkin.
105-moddaning 3-qismi teskari holatni ham nazarda tutadi. Kamaytirishga asos bo'lgan holat tugasa (masalan, to'lovchining ahvoli yaxshilansa), manfaatdor taraf alimentni yana qonundagi miqdorda undirishni talab qilib sudga murojaat qilishi mumkin.
2. Umumiy norma — 146-modda
Oila kodeksining 146-moddasi 1-qismiga ko'ra, aliment sud tomonidan belgilangandan keyin taraflardan birining moddiy yoki oilaviy ahvoli o'zgarsa, sud to'lovchi yoki oluvchining talabi bilan aliment miqdorini o'zgartirishi yoki to'lovchini alimentdan ozod qilishi mumkin. Sud bunda taraflarning e'tiborga loyiq boshqa manfaatlarini ham hisobga oladi.
3. 2026-yildagi yangilik
2026-yil 11-sentabrdagi O'RQ-1174-son Qonun bilan (12-sentabrdan kuchda) quyidagi o'zgarishlar kiritildi:
- 105-moddaning nomi va matnidan "aliment to'lashdan ozod qilish" so'zlari chiqarib tashlandi. Endi bu modda faqat kamaytirish haqida.
- 146-moddaga yangi 2-qism qo'shildi:
"Davlat yoki nodavlat muassasalarining to'liq ta'minotida bo'lgan voyaga yetmagan bolaga aliment to'lashi shart bo'lgan otani yoki onani aliment to'lashdan ozod qilishga yo'l qo'yilmaydi."
- Fuqarolik protsessual kodeksining 42-moddasiga yangi 4-qism qo'shildi: ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan bola foydasiga undirilayotgan alimentni kamaytirish ishlariga "Inson" ijtimoiy xizmatlar markazlari jalb etiladi.
4. Bir nechta oiladan bolalar bo'lsa — 115-modda
Turli ota-onadan tug'ilgan bolalar uchun bir nechta sud qarori bilan undirilayotgan umumiy aliment qonundagi chegaradan oshsa, to'lovchi har bir oluvchiga nisbatan kamaytirish haqida da'vo berishi mumkin. Sud barcha bolalar uchun teng ulushdagi yangi miqdorni belgilaydi (Oila kodeksining 115-moddasi).
5. Aliment ulushlari va eng kam miqdor — 99-modda
Ota-ona o'rtasida kelishuv bo'lmasa, sud alimentni oylik ish haqi va boshqa daromaddan quyidagi ulushda undiradi (Oila kodeksining 99-moddasi):
| Bolalar soni | Daromaddan ulush | Har bir bola uchun eng kam miqdor |
|---|---|---|
| 1 bola | 1/4 (25%) | 360 400 so'm |
| 2 bola | 1/3 (~33,3%) | 360 400 so'm |
| 3 va undan ortiq | 1/2 (50%) | 360 400 so'm |
Izoh: eng kam miqdor — mehnatga haq to'lashning eng kam miqdori (MHTEKM)ning 26,5 foizi. 2026-yil 1-sentabrdan MHTEKM 1 360 000 so'm, shuning uchun 26,5% = 360 400 so'm.
Atamalar: MHTEKM — davlat belgilaydigan eng kam oylik ish haqi. BHM — bazaviy hisoblash miqdori, davlat boji va jarimalar shu asosda hisoblanadi (2026-yil 1-sentabrdan 440 000 so'm).
Amalda qanday bo'ladi?
1-qadam. Asosingizni aniqlang. Yuqoridagi beshta holatdan qaysi biri sizga tegishli ekanini belgilang. "Pulim yetmayapti" degan umumiy gap sud uchun yetarli emas, aniq asos va dalil kerak.
2-qadam. Hujjatlarni to'plang. Odatda quyidagilar kerak bo'ladi:
- pasport (ID-karta) nusxasi;
- aliment haqidagi sud qarori yoki sud buyrug'i nusxasi;
- so'nggi 6–12 oylik daromad haqida ma'lumotnoma;
- yangi bolalarning tug'ilganlik haqidagi guvohnomalari va nikoh guvohnomasi (yangi oila bo'lsa);
- nogironlik haqidagi ma'lumotnoma, davolanish xarajatlari hujjatlari (kasallik bo'lsa);
- aliment oluvchining daromadi yoki bolaning muassasada ekanini tasdiqlovchi hujjatlar (imkon bo'lsa);
- MIBdan aliment bo'yicha qarz yo'qligi haqidagi ma'lumot (vijdonli to'lovchi ekaningizni ko'rsatadi).
3-qadam. Da'vo arizasini yozing. Arizada nima uchun kamaytirish so'ralayotgani, qaysi normaga tayanayotganingiz va qancha miqdor so'ralayotgani aniq yoziladi (masalan, "daromadning 1/4 qismi o'rniga 1/6 qismi"). [ICHKI HAVOLA: aliment miqdorini kamaytirish haqida da'vo arizasi namunasi]
4-qadam. Davlat bojini to'lang. Alimentni kamaytirish haqidagi da'vo mulkiy da'vo hisoblanadi. Da'vo bahosi — kamaytirilayotgan to'lovlar summasi, lekin ko'pi bilan bir yillik davr uchun. Davlat boji — da'vo bahosining 4 foizi, biroq 1 BHM (440 000 so'm)dan kam emas. Aliment undirish da'vosidagi boj imtiyozi kamaytirish da'vosiga tatbiq etilmaydi.
5-qadam. Sudga topshiring. Da'vo javobgar (aliment oluvchi) doimiy yashaydigan yoki ishlaydigan joydagi fuqarolik ishlari bo'yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudiga beriladi. Arizani sudga borib yoki elektron tarzda my.sud.uz orqali topshirish mumkin.
6-qadam. Sud majlisida ishtirok eting. Sud ikkala tarafning moddiy va oilaviy ahvolini solishtiradi. Asosiy mezon — aliment olayotgan bolaning manfaati. Sud siz so'ragan miqdorni to'liq, qisman berishi yoki rad etishi mumkin.
7-qadam. Qarorni ijrochiga yetkazing. Qaror qonuniy kuchga kirgach, uning nusxasini MIB va ish beruvchingizga taqdim eting. Shundan keyin aliment yangi miqdorda ushlab qolinadi.
Alimentni kamaytirish yuzasidan ariza namunasi quyidagi havolada mavjud: